Jak leczyć alergię pokarmową? Jak radzić sobie z uczuleniem na żywność?

Nie każdy może jeść wszystko, czego tylko zapragnie. Niektórzy muszą bacznie pilnować swej diety, by uniknąć niepożądanych objawów. Czym objawia się alergia pokarmowa? Jak przejawia się uczulenie na określone produkty spożywcze? I najważniejsze – czy jest jakiś sposób, żeby poradzić się z tym problemem?

• Mechanizm alergii pokarmowej
• Alergeny wywołujące uczulenia
• Profilaktyka w niemowlęctwie
• Terapia i eliminacja

Mechanizm alergii pokarmowej

O alergii pokarmowej mówimy w sytuacji, gdy układ odpornościowy niewłaściwie reaguje na produkt, którego spożycie u innych nie powoduje żadnych niepożądanych objawów. Ten rodzaj alergii dotyczy trzech procent osób dorosłych. U dzieci problem jest nieco bardziej rozpowszechniony – dotyka około sześciu procent. Niepokojąca jest jednak wyraźnie zauważalna wzrostowa tendencja. W ciągu ostatniej dekady liczba osób zmagających się z tym problemem wzrosła już prawie dziesięciokrotnie i obecnie dotyczy siedemnastu milionów Europejczyków.

Reakcje nadwrażliwości manifestują się w obrębie różnych układów. Objawy ze strony przewodu pokarmowego, dominujące u dzieci przed czwartym rokiem życia, obejmują przewlekłą biegunkę, wymioty, kolkę jelitową. W najcięższych przypadkach dochodzi do eozynofilowego zapalenia jelit lub jelita grubego – stanów, w których ściany przewodu pokarmowego są nacieczone eozynofilami. Problemy z układem oddechowym, częstsze u starszych dzieci i dorosłych, przybierają postać astmy oskrzelowej, przewlekłego nieżytu nosa i zapalenia ucha środkowego.

Manifestacje skórne, szczególnie typowe u niemowląt, występują jako atopowe zapalenie skóry, pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy. Alergia pokarmowa może wywoływać także inne objawy – migreny, zaburzenia snu, wahania nastroju. Najgroźniejszy jest jednak wstrząs anafilaktyczny, który rozwija się nagłe i bez natychmiastowej interwencji (adrenalina, hospitalizacja) może doprowadzić do zgonu.

Alergeny wywołujące uczulenia

Zdecydowanie najczęściej uczulają białka mleka krowiego. Taki typ alergii występuje u trzech procent dzieci do czwartego roku życia, a u niemowląt sięga nawet ośmiu procent. Na szczęście w tym przypadku organizm dziecka często „wyrasta” z alergii – tolerancja na mleko pojawia się stopniowo wraz z dojrzewaniem układu immunologicznego.

Niestety w przypadku innych alergenów uczulenie rozwija się później i nie mija z biegiem lat – z reguły utrzymuje się już przez resztę życia. Lista produktów wzbudzających reakcje jest długa. Najczęściej reagujemy alergicznie na:

• orzechy (laskowe, włoskie, migdały) oraz orzeszki ziemne
• jaja kurze (zarówno białko, jak i żółtko)
• soję i jej przetwory
• mąkę pszenną, żytnią i jęczmienną (z racji zawartości glutenu)
• ryby (zwłaszcza dorsz, łosoś, tuńczyk)
• skorupiaki (krewetki, kraby, homary) i mięczaki (małże, ośmiornice)

U osób z uczuleniami pyłkowymi występują tak zwane reakcje krzyżowe – organizm reaguje na składniki żywności strukturalnie podobne do ziaren pyłku. Przykładowo, kto ma problemy z pyłkiem brzozy, często nie toleruje jabłek, gruszek, czereśni, brzoskwiń, selera i orzechów laskowych.

Profilaktyka w niemowlęctwie

Istnieją pewne środki bezpieczeństwa, które należy przedsięwziąć, by zminimalizować ryzyko alergii u swojego dziecka. Przede wszystkim w pierwszym półroczu życia powinno się je karmić wyłącznie piersią (dopiero w drugim można wprowadzić pokarmy stałe). Na ten okres karmiąca matka powinna wykluczyć ze swojej diety wcześniej wymienione alergizujące pokarmy. Lepiej także nie włączać ich za wcześnie do jadłospisu dziecka – nie powinno tykać krowiego mleka przed ukończeniem roku, a ryb, jaj czy orzechów przed ukończeniem drugiego roku życia.

Współczesne wytyczne podkreślają jednak, że zbyt długie opóźnianie ekspozycji na potencjalne alergeny (po dwunastym miesiącu życia) może prowadzić do odwrotnego efektu – zwiększać ryzyko uczuleń. Dlatego wprowadzenie pokarmów potencjalnie alergizujących powinno odbywać się ostrożnie, ale systematycznie, w małych ilościach i pod obserwacją rodzica. Część badaczy zaleca rozpoczęcie tego procesu już około szóstego–siódmego miesiąca życia, co pozwala organizmowi dziecka na stopniowe budowanie tolerancji.

Terapia i eliminacja

Pierwszym i podstawowym krokiem w leczeniu alergii jest przestawienie się na dietę eliminacyjną – chodzi tu o wyłączenie ze swojego jadłospisu uczulających nas składników. W ustaleniu nowego menu pomoże profesjonalny dietetyk, sami bowiem możemy nie mieć wiedzy, pozwalającej rozeznać, jakie środki spożywcze kryją się pod tajemniczymi niekiedy nazwami. Warto zauważyć, że eliminacja powinna być prowadzona świadomie i skrupulatnie – alergeny mogą występować w produktach, w których wcale się ich nie spodziewamy (np. laktozę dodaje się do wędlin, a soję do pieczywa).

W leczeniu farmakologicznym stosuje się leki mające złagodzić nieprzyjemne objawy. Środki przeciwhistaminowe, które pomagają pozbyć się zwłaszcza objawów skórnych oraz reakcji z górnych dróg oddechowych, glikokortykosteroidy doustne lub w aerozolu, łagodzące dolegliwości przewodu pokarmowego i reakcje zapalne, oraz sterydy systemowe – tych ostatnich jednak nie można stosować długotrwale ze względu na ich skutki uboczne (osłabienie odporności, osteoporoza, nadciśnienie). W przypadku ciężkich reakcji niezbędne jest posiadanie przy sobie ampułkostrzykawki z adrenaliną (autoinjektora), który ratuje życie podczas wstrząsu anafilaktycznego.

Jedną ze skuteczniejszych metod, pozwalających na dobre pożegnać się z problemem, jest odczulanie (immunoterapia swoista) – prawidłowo przeprowadzone sprawia, że nasz układ odpornościowy w ogóle przestaje reagować na dany alergen lub przynajmniej reakcja ta jest znacznie słabsza. Proces ten polega na podawaniu coraz większych dawek uczulającego produktu w kontrolowanych warunkach klinicznych, aby organizm stopniowo budował tolerancję. Odczulanie jest szczególnie obiecujące w przypadku alergii na orzeszki ziemne, mleko i jaja. W Polsce dostępność tej terapii w alergii pokarmowej jest ograniczona – częściej stosuje się ją w uczuleniach wziewnych, takich jak katar sienny. Decyzję o rozpoczęciu immunoterapii podejmuje alergolog po dokładnej diagnostyce, a sama terapia wymaga regularności i cierpliwości, bo trwa zwykle od kilku miesięcy do kilku lat.