Zapalenie osierdzia – objawy, przyczyny, leczenie

Zapalenie osierdzia to stan zapalny, który może mieć wiele przyczyn. Wśród nich najczęściej wymienia się choroby wirusowe, choć nie tylko. Brak właściwej diagnostyki i leczenia może doprowadzić nawet do sytuacji zagrażającej życiu. Czym więc jest zapalenie osierdzia, jakie są jego objawy i jak można je leczyć?

• Czym jest zapalenie osierdzia?
• Objawy zapalenia osierdzia
• Przyczyny zapalenia osierdzia
• Diagnostyka zapalenia osierdzia
• Jak leczyć zapalenie osierdzia?
• Powikłania zapalenia osierdzia

Czym jest zapalenie osierdzia?

Zapalenie osierdzia to proces zapalny obejmujący worek osierdziowy — strukturę otaczającą mięsień sercowy i chroniącą go przed nadmiernym tarciem podczas skurczu. Workawy charakter osierdzia sprawia, że jego stan bezpośrednio wpływa na pracę serca. Najczęściej pojawia się ono na skutek innych chorób, np. infekcji wirusowych. Zapalenie osierdzia może przebiegać w kilku postaciach: jako ostre (trwające krócej niż 4–6 tygodni), przewlekłe (powyżej 3 miesięcy) lub nawracające, które powraca po okresie remisji. Postać choroby determinuje intensywność objawów oraz sposób postępowania terapeutycznego.

Objawy zapalenia osierdzia

Najczęstszym objawem sygnalizującym zapalenie osierdzia jest ostry ból w okolicy mostka, który nasila się podczas kaszlu, głębokiego oddychania, przełykania pokarmów oraz zmiany pozycji ciała — zwłaszcza podczas pochylania się do przodu lub leżenia na plecach. Oznacza to, że ściany worka osierdziowego mogą się o siebie ocierać, co wywołuje charakterystyczny ból. Ból może być kłujący lub palący i niekiedy promieniuje nawet do barków, szyi, szczęki czy górnej partii brzucha, co może utrudniać różnicowanie z innymi schorzeniami kardiologicznymi.

Oprócz bólu mogą pojawić się duszności, suchy kaszel, przyspieszony lub nieregularny puls oraz uczucie kołatania serca. Czasami chory ma stan podgorączkowy (do 38°C) i odczuwa osłabienie oraz brak apetytu. U niektórych pacjentów obserwuje się także szmer tarcia osierdziowego — specyficzny objaw wykrywalny podczas osłuchiwania serca stetoskopem, przypominający odgłos szurania czy skrzypienia.

Przyczyny zapalenia osierdzia

Wśród przyczyn zapalenia osierdzia najczęściej są infekcje wirusowe — m.in. wywołane przez enterowirusy (Coxsackie, echovirus), wirusy grypy, adenowirusy, wirus Epsteina-Barr czy rzadziej HIV. Może to być również zakażenie grzybicze, pasożytnicze czy bakteryjne, zwłaszcza w przebiegu gruźlicy lub zakażenia paciorkowcowego. Narażone są na to osoby, które mają obniżoną odporność lub przewlekłe choroby współistniejące.

Często chorują także osoby, które zmagają się z nowotworem (zwłaszcza rakiem płuc, piersi czy chłoniakami) lub przebyły zawał serca — w tym przypadku zapalenie osierdzia może pojawić się jako tzw. zespół Dresslera, czyli reakcja autoimmunologiczna po uszkodzeniu mięśnia sercowego. Podwyższone ryzyko zapalenia osierdzia dotyczy również tych, którzy chorują na schorzenia układowe tkanki łącznej. Chodzi tu o przewlekłą niewydolność nerek (która prowadzi do nagromadzenia toksyn mocznicowych), reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy czy twardzinę układową.

Narażeni są również ci, którzy mają niedoczynność tarczycy, stosują długotrwale diuretyki, przyjmują niektóre leki immunosupresyjne (np. po przeszczepach) czy są narażeni na promieniowanie jonizujące w ramach radioterapii klatki piersiowej. W wielu przypadkach nie udaje się ustalić jednoznacznej przyczyny — wtedy mówimy o idiopatycznym zapaleniu osierdzia.

Diagnostyka zapalenia osierdzia

Diagnostyka zapalenia osierdzia opiera się na badaniach laboratoryjnych, obrazowych oraz elektrokardiograficznych. Osoby, u których podejrzewa się zapalenie osierdzia mają zlecane ECHO serca (echokardiografię), które pozwala ocenić obecność płynu w worku osierdziowym oraz funkcję skurczową lewej komory. Wykonuje się także EKG, na którym widoczne są charakterystyczne zmiany — uniesienie odcinka ST w wielu odprowadzeniach, obniżenie odcinka PR oraz czasem zmiany w załamku T.

Dodatkowym badaniem obrazowym jest RTG klatki piersiowej, które może ujawnić powiększenie sylwetki serca w przypadku znacznego wysięku osierdziowego. Badania laboratoryjne obejmują oznaczenie CRP (białka C-reaktywnego) oraz OB (odczynu Biernackiego), które są podwyższone w stanie zapalnym. Niekiedy wykonuje się również badanie troponin sercowych, aby wykluczyć uszkodzenie mięśnia sercowego.

W przypadkach trudnych diagnostycznie lub przy podejrzeniu specyficznej etiologii konieczne może być badanie płynu osierdziowego uzyskanego podczas punkcji osierdzia — pozwala ono na ocenę cytologiczną, biochemiczną oraz mikrobiologiczną, co umożliwia identyfikację bakterii, grzybów czy komórek nowotworowych. W niektórych sytuacjach wykonuje się także rezonans magnetyczny serca (MRI), który dokładniej obrazuje struktury osierdzia i mięśnia sercowego.

Jak leczyć zapalenie osierdzia?

Zapalenie osierdzia powinno być leczone w szpitalu, szczególnie na samym początku, aby wykluczyć powikłania zagrażające życiu, takie jak tamponada serca. Po postawieniu właściwej diagnozy i wstępnym podleczeniu oraz ustabilizowaniu stanu, chory może kontynuować terapię w domu pod kontrolą kardiologa.

Leczenie zapalenia osierdzia obejmuje przede wszystkim przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen lub indometacyna, które łagodzą zarówno stan zapalny, jak i ból. W przypadkach opornych na standardowe leczenie stosuje się kolchicynę — lek, który zmniejsza ryzyko nawrotów i skraca czas trwania objawów. Jeśli zapalenie ma podłoże autoimmunologiczne lub nie reaguje na NLPZ, lekarz może zastosować sterydy (np. prednizon), choć ich stosowanie jest ograniczone ze względu na możliwość zwiększenia ryzyka nawrotów.

Jeśli przyczyną zapalenia osierdzia jest infekcja bakteryjna, niezbędne jest włączenie antybiotyków skierowanych przeciwko konkretnemu patogenowi. W przypadku gruźlicy osierdzia podaje się wielolekową terapię przeciwprątkową. Wszystko zależy od tego, jaka jest przyczyna zapalenia osierdzia i jaki jest stan pacjenta. Zaleca się również ograniczenie aktywności fizycznej do czasu ustąpienia objawów oraz regularną kontrolę kardiologiczną.

Powikłania zapalenia osierdzia

Nieleczone zapalenie osierdzia może doprowadzić do wielu powikłań, wśród których wymienia się także te bezpośrednio zagrażające życiu. Najpoważniejszym z nich jest tamponada serca, która objawia się nagłym gromadzeniem nadmiernej ilości płynu w worku osierdziowym, co wywołuje nacisk na komory serca i ogranicza ich rozkurcz. Skutkuje to gwałtownym spadkiem ciśnienia tętniczego, przyspieszeniem akcji serca, dusznością i może prowadzić do wstrząsu kardiogennego. Tamponada wymaga natychmiastowej interwencji medycznej — punkcji osierdzia (perikardiocentezy) w celu odbarczenia worka.

Innym poważnym powikłaniem jest zaciskające zapalenie osierdzia. To przewlekły proces, w którym dochodzi do zwiększenia sztywności i pogrubienia worka osierdziowego na skutek przewlekłego stanu zapalnego lub włóknienia. Uniemożliwia to prawidłowy rozkurcz komór, przez co zostaje utrudnione pompowanie krwi przez serce i rozwija się niewydolność serca o typie restrykcyjnym. Objawy obejmują narastające obrzęki kończyn dolnych, powiększenie wątroby, wodobrzusze oraz duszność wysiłkową. Leczenie zaciskającego zapalenia osierdzia często wymaga zabiegu chirurgicznego — perikardektomii, czyli usunięcia zmienionego chorobowo worka osierdziowego.

Do rzadszych powikłań należy nawracające zapalenie osierdzia, które dotyka około 15–30% pacjentów po pierwszym epizodzie. Nawroty mogą się pojawiać wielokrotnie i znacznie obniżają jakość życia chorego. Dlatego tak istotne jest wczesne rozpoznanie, konsekwentne leczenie oraz długoterminowa obserwacja kardiologiczna, aby zminimalizować ryzyko rozwoju groźnych powikłań i zapewnić pacjentowi powrót do zdrowia.