Budowa i położenie trzustki

Trzustka – co warto wiedzieć o tym narządzie? Gdzie się on znajduje i jak jest zbudowany? Jakie są jego zadania?

• Budowa anatomiczna trzustki
• Lokalizacja trzustki w jamie brzusznej
• Funkcje wydzielnicze trzustki
• Najczęstsze schorzenia trzustki

Budowa anatomiczna trzustki

Trzustka jest narządem o nieregularnym kształcie. Jest wydłużona i spłaszczona w odcinku grzbietowo-brzusznym. W jej budowie wyróżnia się trzy główne części – głowę, trzon i ogon, choć niektóre podziały uwzględniają jeszcze szyjkę. Zwykle narząd ten ma około 15 cm, a jego typowa masa to około 100 g. Ważną rolę pełnią przewody wyprowadzające. Są to struktury odchodzące od trzustki. Najważniejszą z nich jest przewód trzustkowy, zaczynający się w ogonie, następnie biegnący przez całą długość narządu i ostatecznie uchodzący do dwunastnicy. Istnieje także, zwykle łączący się z nim, przewód trzustkowy dodatkowy.

Jeśli chodzi o budowę histologiczną, podstawowymi elementami są wyspy Langerhansa (zwane też trzustkowymi) – jest ich około 2 mln i to ich zadaniem jest produkcja trzustkowych hormonów. Pozostałą część narządu stanowią komórki wydzielnicze, które odpowiadają za syntezę między innymi enzymów trzustkowych. Struktura mikroskopowa wysp obejmuje różne typy komórek – alfa wytwarzające glukagon, beta syntetyzujące insulinę, delta produkujące somatostatynę oraz komórki PP odpowiedzialne za polipeptyd trzustkowy.

Lokalizacja trzustki w jamie brzusznej

W przypadku narządu takiego jak trzustka znajomość jego położenia ułatwia rozpoznanie objawów związanych z jego dysfunkcją. Trzustka zlokalizowana jest w górnej części jamy brzusznej, czyli nadbrzuszu. Położona jest poprzecznie do osi długiej ciała, pomiędzy kręgosłupem (na lewo od niego) a żołądkiem. Znajduje się z przodu od pierwszego lub drugiego kręgu lędźwiowego kręgosłupa i rozciąga się ku tyłowi od żołądka. Zwykle znajdziemy ją na poziomie kręgów lędźwiowych L1 i L2.

Relacje anatomiczne trzustki z innymi narządami mają znaczenie diagnostyczne – głowa przylega do krzywizny dwunastnicy, trzon sąsiaduje z tylną ścianą żołądka, a ogon dochodzi do wnęki śledziony. Taka lokalizacja sprawia, że objawy chorób trzustki mogą być mylone z dolegliwościami żołądkowymi czy jelitowymi.

Funkcje wydzielnicze trzustki

Trzustka odgrywa w organizmie bardzo istotną rolę regulacyjną i trawienną. Wydziela hormony zaangażowane w kontrolowanie poziomu glukozy w organizmie. Komórki alfa wydzielają glukagon, który poprzez nasilenie rozkładu wątrobowego glikogenu doprowadza do zwiększenia poziomu glukozy we krwi. Komórki beta wydzielają insulinę, obniżającą stężenie glukozy we krwi. Komórki delta wydzielają somatostatynę, która ma wpływ na uwalnianie hormonów z komórek wyżej wspomnianych. Są jeszcze komórki PP, czyli gamma, wydzielające polipeptyd trzustkowy.

Produkcja wspomnianych hormonów to funkcja wewnątrzwydzielnicza trzustki, ale narząd ten pełni również funkcję zewnątrzwydzielniczą – produkuje enzymy niezbędne w procesie trawienia. Ponadto w soku trzustkowym, którego narząd ten produkuje około 1,5 litra dziennie, znajdują się dwuwęglany, które neutralizują kwaśną treść pokarmową pochodzącą z żołądka.

Enzymy trzustkowe i ich zadania

Enzymy trzustkowe to przede wszystkim amylaza, która rozkłada węglowodany, trypsynogen i chymotrypsynogen potrzebne do trawienia białek, lipaza trzustkowa trawiąca tłuszcze, elastaza odpowiadająca za proces degradacji białek oraz karboksypeptydaza, czyli substancja rozkładająca białka. Każdy z tych enzymów aktywuje się w określonych warunkach pH – dwunastnica dostarcza środowisko zasadowe, w którym enzymy trzustkowe mogą funkcjonować optymalnie. Brak lub niedobór któregokolwiek z tych enzymów prowadzi do wzdęć i zaburzeń trawienia.

Najczęstsze schorzenia trzustki

Najczęstsze choroby trzustki to ostre zapalenia, przewlekłe zapalenie oraz rak. Powszechna jest też cukrzyca, wynikająca z nieprawidłowości dotyczących wydzielania insuliny albo wrażliwości tkanek na ten hormon. Ostre zapalenie trzustki objawia się nagłym, intensywnym bólem w nadbrzuszu, nudnościami i wymiotami, a jego przyczyną bywa kamica żółciowa lub nadużywanie alkoholu. Przewlekłe zapalenie rozwija się stopniowo i prowadzi do trwałego uszkodzenia tkanki gruczołowej, co z kolei zaburza prawidłowe trawienie.

Rak trzustki należy do nowotworów o złym rokowaniu – często diagnozowany jest w zaawansowanym stadium, gdy możliwości leczenia są ograniczone. Cukrzyca typu 1 wiąże się z autoimmunologicznym zniszczeniem komórek beta, podczas gdy typ 2 rozwija się na tle insulinooporności tkanek obwodowych.