Zapalenie ucha wewnętrznego – przyczyny, objawy, leczenie zapalenia środkowego

Zapalenie ucha wewnętrznego, zwane również zapaleniem błędnika, to schorzenie o poważnych konsekwencjach zdrowotnych. Szybkie rozpoznanie objawów i wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego ma decydujące znaczenie dla rokowania — zwłaszcza że struktury ucha wewnętrznego wykazują znikomą zdolność regeneracji, a opóźnienie w leczeniu może prowadzić do nieodwracalnej utraty słuchu.

• Na czym polega zapalenie ucha wewnętrznego?
• Jakie są przyczyny zapalenia błędnika?
• Jak zdiagnozować zapalenie ucha środkowego?
• Jak leczyć zapalenie ucha wewnętrznego?

Na czym polega zapalenie ucha wewnętrznego

Anatomia ucha obejmuje trzy wyraźnie oddzielone segmenty. Ucho zewnętrzne składa się z małżowiny oraz przewodu słuchowego, środkowe zawiera jamę bębenkową z kosteczkami słuchowymi, a wewnętrzne mieści błędnik — strukturę odpowiedzialną za odbieranie bodźców dźwiękowych i kontrolowanie równowagi przestrzennej. Zapalenie ucha wewnętrznego dotyczy właśnie błędnika i jego komórek receptorowych.

Charakterystyczny zespół objawowy wyraźnie odróżnia tę jednostkę chorobową od zapaleń pozostałych odcinków ucha. W przeciwieństwie do zapaleń ucha środkowego lub zewnętrznego, ból i gorączka nie dominują w obrazie klinicznym. Zamiast tego pacjenci zgłaszają nagłe pogorszenie słuchu, które może sięgać od częściowego niedosłuchu po całkowitą głuchotę w zajętym uchu. Towarzyszą temu szumy uszne o różnym charakterze — pisk, szum, szumienie przypominające wodospad — oraz przeczulica słuchowa, przy której nawet dźwięki o umiarkowanym natężeniu wywołują dyskomfort.

Uszkodzenie części przedsionkowej błędnika objawia się zaburzeniami układu równowagi: gwałtownymi zawrotami głowy wirowego typu, podczas których pacjent odnosi wrażenie ruchu obrotowego otoczenia lub własnego ciała. Stan ten wywołuje wtórne nudności, wymioty oraz zaburzenia chodu. Charakterystycznym objawem neurologicznym jest oczopląs — mimowolne, rytmiczne ruchy gałek ocznych, widoczne w badaniu.

Nieleczone zapalenie błędnika prowadzi do strukturalnych uszkodzeń komórek włoskowatych, które nie mają zdolności odbudowy. W efekcie dochodzi do nieodwracalnego niedosłuchu odbiorczego lub całkowitej głuchoty po stronie objętej procesem zapalnym. Rozprzestrzenianie się infekcji poza granice ucha wewnętrznego stwarza ryzyko rozwoju zagrażających życiu powikłań wewnątrzczaszkowych: ropnia mózgu, bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zakrzepicy zatoki esowatej czy zapalenia wyrostka sutkowatego.

Jakie są przyczyny zapalenia błędnika

Najczęstszy mechanizm patogenetyczny polega na penetracji bakterii lub produktów zapalnych z przewlekłego zapalenia ucha środkowego przez błonę okienka okrągłego lub owalnego do przestrzeni błędnika. Długotrwały proces zapalny w jamie bębenkowej prowadzi do osłabienia barier anatomicznych i stopniowego przedostawania się drobnoustrojów lub ich toksyn do struktur ucha wewnętrznego.

Inną drogą zakażenia jest rozprzestrzenianie się zakażenia drogą krwiopochodną z ognisk odległych lub z opon mózgowo-rdzeniowych. Szczególną rolę w tej etiologii odgrywają pierwotniaki Toxoplasma gondii, odpowiedzialne za toksoplazmozę wrodzoną i nabytą, paciorkowce pneumoniae (pneumokoki), Neisseria meningitidis (meningokoki), Mycobacterium tuberculosis (prątki gruźlicy) oraz Haemophilus influenzae typu B. Zakażenia wirusowe stanowią odrębną kategorię przyczynową — wirus świnki (paramyksowirus), wirus odry, wirus różyczki oraz wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV) wykazują tropizm do tkanki nerwowej błędnika.

Rzadsze przyczyny obejmują urazy mechaniczne czaszki z uszkodzeniem kości skroniowej, podczas których dochodzi do złamania piramidy z naruszeniem ciągłości struktur błędnika oraz wtórnego zakażenia. Powikłania po zabiegach otochirurgicznych, takich jak stapedotomia czy typanotomia, również mogą prowadzić do rozwoju zapalenia. Niekiedy obserwuje się mechanizm autoimmunologiczny, w którym przeciwciała skierowane przeciwko własnym antygenom ucha wewnętrznego wywołują reakcję zapalną bez udziału czynnika infekcyjnego.

Jak zdiagnozować zapalenie ucha środkowego

Ze względu na niską częstość występowania zapalenia błędnika — szacowaną na około 1–2 przypadki na 100 000 osób rocznie — rozpoznanie bywa opóźnione, zwłaszcza w ośrodkach o niewielkim doświadczeniu w patologii otolaryngologicznej. Symptomatologia nakładająca się na inne schorzenia przedsionkowe wymaga szczegółowej diagnostyki różnicowej.

Podstawą rozpoznania jest badanie otolaryngologiczne, które obejmuje dokładny wywiad odnośnie dynamiki objawów (nagłe czy stopniowe wystąpienie), wcześniejszych infekcji górnych dróg oddechowych oraz przebytych schorzeń otologicznych. Otoskopia — wziernikowe badanie ucha — pozwala ocenić stan błony bębenkowej, wykryć ewentualną perforację, obecność wysięku w jamie bębenkowej lub zmiany zapalne w przewodzie słuchowym zewnętrznym.

Kluczowe znaczenie diagnostyczne ma audiometria tonalna, która dokumentuje typ i stopień ubytku słuchu — w zapaleniu błędnika typowy jest niedosłuch odbiorczy (percepcyjny) o różnym nasileniu. Badanie impedancyjne (tympanometria) ocenia ruchomość błony bębenkowej i ciśnienie w uchu środkowym, co pozwala wykluczyć lub potwierdzić współistniejące zapalenie ucha środkowego.

Do oceny stanu struktury kostnej i zawartości jam powietrznych stosuje się tomografię komputerową kości skroniowych w wysokiej rozdzielczości (HRCT). Badanie to ujawnia zmiany zapalne w jamie bębenkowej, zaćmienie komórek wyrostka sutkowatego, ewentualne rozrzedzenie kości z naciekiem zapalnym lub sekwestr kostny. Rezonans magnetyczny głowy z kontrastem (MRI) pozwala zobrazować miękkie struktury ucha wewnętrznego, wykryć wzmocnienie pokontrastowe błędnika oraz wykluczyć powikłania wewnątrzczaszkowe.

Uzupełniającym elementem diagnostyki jest badanie neurologiczne z oceną funkcji nerwów czaszkowych, szczególnie nerwu twarzowego (VII) i nerwu przedsionkowo-ślimakowego (VIII). Wykonuje się testy równowagi (próba Romberga, próba Unterbergera), ocenę oczopląsu spontanicznego i prowokowanego oraz badanie elektronystagmograficzne (ENG) lub wideonystagmograficzne (VNG), które obiektywizują zaburzenia funkcji przedsionkowej.

Jak leczyć zapalenie ucha wewnętrznego

Zapalenie błędnika wymaga pilnej hospitalizacji na oddziale otolaryngologicznym lub neurootologicznym. Terapia prowadzona w warunkach domowych jest niewystarczająca i obarczona wysokim ryzykiem rozwoju powikłań.

Podstawą farmakoterapii jest dożylne podawanie antybiotyków o szerokim spektrum działania, najczęściej cefalosporyn trzeciej generacji (ceftriakson, cefotaksym) w połączeniu z aminoglikozydami (gentamycyna) lub fluorochinolonami (ciprofloksacyna). Wybór antybiotyku powinien uwzględniać wynik posiewu mikrobiologicznego wydzieliny z ucha środkowego lub płynu mózgowo-rdzeniowego, jeśli wykonano punkcję lędźwiową. Czas trwania antybiotykoterapii dożylnej wynosi co najmniej 7–10 dni, a całkowity cykl może być przedłużony do 3–4 tygodni w zależności od odpowiedzi klinicznej.

Równolegle stosuje się glikokortykosteroidy (deksametazon, metyloprednizolon) w celu redukcji obrzęku i stłumienia reakcji zapalnej w strukturach błędnika. Podawanie dożylne zapewnia szybkie osiągnięcie stężenia terapeutycznego i zmniejsza ryzyko trwałego uszkodzenia komórek receptorowych.

W leczeniu objawowym wykorzystuje się leki przeciwwymiotne (metoklopramid, ondansetron), leki przeciwhistaminowe o działaniu sedatywnym (difenhydramina, meklozyna) oraz benzodiazepiny (diazepam) w celu zmniejszenia intensywności zawrotów głowy i towarzyszących im wegetatywnych objawów.

Przy braku poprawy w terapii zachowawczej lub gdy stwierdza się ropny charakter zapalenia z tworzeniem się ropnia, konieczne staje się leczenie chirurgiczne. Podstawowy zabieg polega na paracentezie błony bębenkowej z drenażem jamy bębenkowej — nacięcie błony i wprowadzenie drenażu wentylacyjnego umożliwia odpływ zainfekowanej wydzieliny, zmniejsza ciśnienie w jamie bębenkowej i poprawia warunki do penetracji antybiotyków.

W zaawansowanych przypadkach, gdy proces zapalny objął wyrostek sutkowy lub doszło do tworzenia się ropnia podokostnowego, wykonuje się mastoidektomię — usunięcie zajętych komórek powietrznych wyrostka sutkowatego z oczyszczeniem ogniska zapalnego. W skrajnych sytuacjach, przy rozległym zniszczeniu struktur błędnika z objawami ropnego zapalenia opon mózgowych lub ropnia śródmózgowego, konieczna może być labyryntektomia — chirurgiczne usunięcie błędnika w celu eliminacji źródła zakażenia i ratowania życia pacjenta.

Po zakończeniu fazy ostrej zaleca się rehabilitację przedsionkową pod nadzorem fizjoterapeuty, mającą na celu kompensację deficytu funkcji równowagi oraz kontrolne badania audiometryczne w odstępach 3-, 6- i 12-miesięcznych dla monitorowania ewentualnych zmian w zakresie słuchu.