Jakie są przyczyny i objawy niedokrwistości? Skutki anemii

Anemia, często nazywana również niedokrwistością, jest chorobą, na którą zapada coraz więcej osób, w szczególności kobiet. Jakie są jej przyczyny? Jak rozpoznać i leczyć anemię? Przedstawiamy najważniejsze informacje.

• Czym jest niedokrwistość?
• Przyczyny niedokrwistości
• Objawy i skutki niedokrwistości
• Niedokrwistość a białaczka

Czym jest niedokrwistość?

Anemia (niedokrwistość) jest to choroba charakteryzująca się niskim stężeniem hemoglobiny, zmniejszoną liczbą erytrocytów, czyli krwinek czerwonych oraz występowaniem wskaźnika hematokrytowego poniżej wartości referencyjnych. Erytrocyty pełnią kluczową funkcję w transporcie tlenu do tkanek — gdy ich liczba spada, organizm otrzymuje za mało tego pierwiastka, co prowadzi do szeregu dolegliwości.

W zależności od tego, ile wynosi stężenie hemoglobiny w organizmie pacjenta, niedokrwistość dzieli się na łagodną (hemoglobina 10–12 g/dl u kobiet, 10–13 g/dl u mężczyzn), umiarkowaną (8–10 g/dl), ciężką (6,5–8 g/dl) oraz zagrażającą życiu (poniżej 6,5 g/dl). Klasyfikacja ta ma bezpośrednie przełożenie na strategię leczenia — w najcięższych postaciach konieczne bywa przetoczenie krwi lub koncentratu krwinek czerwonych.

Ponadto w zależności od przyczyny dobiera się inny rodzaj terapii — suplementację, modyfikację diety, leczenie chorób podstawowych lub stosowanie preparatów stymulujących wytwarzanie erytrocytów.

Przyczyny niedokrwistości

Najczęściej spotykaną przyczyną anemii jest niedobór żelaza, który może wynikać z niewystarczającej podaży tego pierwiastka w diecie, przewlekłych krwawień (np. z przewodu pokarmowego, obfitych miesiączek) lub zaburzeń wchłaniania w jelitach. Rzadziej niedokrwistość jest spowodowana niedoborem witaminy B12 lub kwasu foliowego, które są niezbędne do prawidłowej produkcji czerwonych krwinek w szpiku kostnym.

Inną grupę stanowią anemie hemolityczne — wynikają one z przyspieszonym rozpadem erytrocytów na skutek chorób autoimmunologicznych, uwarunkowań genetycznych (np. talasemia, sferocytoza) lub zatruć. Może również dojść do spadku wszystkich rodzajów krwinek na skutek zanikania szpiku kostnego, co obserwuje się m.in. w przebiegu aplazji szpiku, chorób rozrostowych lub po chemioterapii.

Na niedokrwistość często chorują osoby będące na restrykcyjnej lub źle skomponowanej diecie wegańskiej. Wynika to z tego, że głównym źródłem witaminy B12 są produkty zwierzęce, natomiast najlepiej przyswajalne żelazo (tzw. żelazo hemowe) pochodzi z mięsa. Dla osób na diecie roślinnej szczególnie ważne jest monitorowanie poziomu ferrytyny i witaminy B12, a także uwzględnienie produktów wzbogacanych lub suplementów.

Na początku wspomnieliśmy, że na anemię częściej zapadają kobiety — jedną z głównych przyczyn są obfite i długotrwałe miesiączki (menorragie), które prowadzą do chronicznych strat żelaza. W takich przypadkach lekarz może zalecić dodatkową diagnostykę ginekologiczną, aby ustalić źródło krwawień i ewentualnie wprowadzić leczenie hormonalne.

Istotne jest również to, w jakim stopniu organizm przyswaja niezbędne składniki, dlatego bada się m.in. stężenie ferrytyny, która odpowiada za magazynowanie żelaza. Niska ferrytyna wskazuje na wyczerpane zapasy żelaza jeszcze przed wystąpieniem pełnoobjawowej anemii, co pozwala na wczesne wdrożenie suplementacji.

Objawy i skutki niedokrwistości

Bez wykonania morfologii krwi trudno jest zdiagnozować anemię, ponieważ jej objawy są typowe również dla wielu innych schorzeń. U pacjentów cierpiących na niedokrwistość można zauważyć osłabienie i uczucie zmęczenia, które nie ustępuje mimo odpoczynku. Pojawiają się bóle i zawroty głowy, zaburzenia koncentracji, problemy z pamięcią, a w najcięższych przypadkach — omdlenia i utrata przytomności.

Ich skóra, usta oraz powieki są blade, włosy nadmiernie wypadają (dyfuzyjne przerzedzenie), a paznokcie łamią się i stają się łykowate. Charakterystycznym objawem anemii sideropenicznej (z niedoboru żelaza) jest również zapalenie kącików ust (zajady) oraz chęć jedzenia substancji nietypowych, np. lodu, kredy lub ziemi (tzw. pica).

Występuje kołatanie serca, przyspieszone tętno (tachykardia), nawet po niewielkim wysiłku, gdyż organizm próbuje skompensować niedobór tlenu poprzez szybszą pracę serca. Długotrwała niedokrwistość może prowadzić do przebudowy lewej komory serca i niewydolności krążenia, dlatego wczesna diagnostyka i leczenie są tak ważne.

W przypadku anemii z niedoboru żelaza konieczne jest podawanie leków zawierających ten składnik (doustnie lub — w przypadku nietolerancji lub braku skuteczności — dożylnie) oraz wprowadzenie do diety produktów bogatych w żelazo, takich jak czerwone mięso, wątroba, szpinak, fasola czy ziarna dyni. Czasami okazuje się, że przyczyną jest słaba przyswajalność żelaza w jelitach (np. w przebiegu celiakii, choroby Leśniowskiego-Crohna), wtedy trzeba poszerzyć diagnostykę gastroenterologiczną.

Natomiast gdy anemia wynika z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego, konieczna będzie ich suplementacja doustna, a w skrajnych przypadkach (np. przy niedokrwistości złośliwej) podawanie zastrzyków domięśniowych z tą witaminą. W anemii z niedoboru B12 nieleczonej przez dłuższy czas mogą pojawić się nieodwracalne zmiany neurologiczne, takie jak parestezje, zaburzenia chodu czy osłabienie mięśni.

Niedokrwistość a białaczka

Ze względu na to, że anemia i białaczka to choroby, które często współwystępują, warto rozwiać wszelkie wątpliwości w tym zakresie. Jak już pisaliśmy, niedokrwistość wynika ze zmniejszenia stężenia hemoglobiny oraz hematokrytu, a jej przyczyny mogą być różnorodne — od niedoborów pokarmowych po choroby szpiku kostnego.

Białaczka to natomiast nowotwór układu krwiotwórczego, w którym dochodzi do niekontrolowanego rozrostu nieprawidłowych białych krwinek (leukocytów). Komórki te wypierają prawidłowe elementy morfotyczne krwi — w tym erytrocyty i płytki krwi — co prowadzi do pancytopenii, czyli zmniejszenia liczby wszystkich rodzajów krwinek. Jaki ma to związek z niedokrwistością? Jak pamiętasz, pisaliśmy o tym, że jedną z przyczyn anemii może być zmniejszenie ilości każdego rodzaju krwinek na skutek zanikania lub zajęcia szpiku kostnego.

A więc białaczka często wywołuje anemię jako objaw wtórny — w badaniach morfologicznych pacjent ma jednocześnie niską hemoglobinę, niskie płytki krwi i zaburzoną liczbę białych krwinek. Aczkolwiek niedokrwistość nigdy nie będzie prowadzić do białaczki — są to odrębne jednostki chorobowe, których nie można utożsamiać. Anemia może być sygnałem ostrzegawczym skłaniającym do rozszerzonej diagnostyki hematologicznej, ale sama w sobie nie transformuje się w nowotwór krwi.