Czym jest małpia ospa – jak się objawia i czy mamy się czego obawiać?

Nazwa choroby może brzmieć egzotycznie i rzeczywiście taka jest. Dotychczas występowała głównie w regionach afrykańskich, lecz od pewnego czasu notuje się również przypadki zachorowań w Europie. Poniżej wyjaśniamy mechanizm rozprzestrzeniania się wirusa, przebieg zakażenia oraz realne ryzyko dla mieszkańców naszego kontynentu.

• Mechanizm przenoszenia wirusa
• Drogi zakażenia u ludzi
• Przebieg kliniczny i diagnostyka
• Leczenie i rokowanie
• Ryzyko epidemii w Europie

Mechanizm przenoszenia wirusa

Małpia ospa należy do rzadkich chorób odzwierzęcych wywoływanych przez ortopokswirusy. Pierwotnym rezerwuarem patogenu są małpy człekokształtne oraz gryzonie – wiewiórki, szczury i myszy afrykańskie. Wirus po raz pierwszy zidentyfikowano w 1958 roku w koloniach małp hodowanych do celów badawczych, lecz pierwsze udokumentowane zakażenie człowieka odnotowano dopiero w 1970 roku w Demokratycznej Republice Konga.

Geograficzny zasięg naturalnego występowania ogranicza się głównie do wilgotnych lasów równikowych Afryki Zachodniej i Środkowej. W tych regionach ludność utrzymuje ścisły kontakt z dzikimi zwierzętami poprzez polowania, handel mięsem buszu i bezpośrednie sąsiedztwo siedlisk leśnych. Do niedawna zachorowania poza kontynentem afrykańskim stanowiły absolutną rzadkość i dotyczyły wyłącznie podróżnych wracających z endemicznych obszarów.

Drogi zakażenia u ludzi

Transmisja wirusa na człowieka wymaga bezpośredniego kontaktu z zakażonym organizmem. Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez:

• ugryzienia lub zadrapania przez chore zwierzę
• kontakt z krwią, śliną lub innymi płynami ustrojowymi nosiciela
• spożycie niedogotowanego mięsa pochodzącego od zarażonego gryzonia lub małpy
• dotykanie przedmiotów skażonych wydzielinami chorego (pościel, ubrania)

Przeniesienie wirusa z człowieka na człowieka jest możliwe, lecz wymaga długotrwałego, bliskiego kontaktu. Wystarczająco zakaźne są kropelki wydychane podczas rozmowy lub kaszlu, bezpośredni dotyk zmian skórnych oraz kontakt z płynami z pęcherzyków ospowych. W środowisku medycznym odnotowywano przypadki zakażeń personelu opiekującego się pacjentami bez odpowiednich środków ochrony osobistej.

Przebieg kliniczny i diagnostyka

Okres inkubacji wynosi zazwyczaj od 7 do 14 dni, choć może rozciągnąć się do trzech tygodni. Początkowa faza charakteryzuje się nagłym wystąpieniem:

• gorączki przekraczającej 38,5°C
• bólu głowy i mięśni przypominającego zespół grypopodobny
• silnego zmęczenia i osłabienia
• obrzęku węzłów chłonnych – cecha odróżniająca małpią ospę od ospy prawdziwej

Po 1–3 dniach gorączki pojawia się charakterystyczna wysypka, która przebiega kilka etapów: od plamek przez grudki i pęcherzyki aż do strupów. Zmiany lokalizują się początkowo na twarzy i kończynach, następnie rozszerzają na tułów. W przeciwieństwie do ospicy wietrznej elementy wysypki znajdują się w tym samym stadium rozwoju w obrębie danego obszaru skóry.

Diagnozę potwierdza się poprzez badanie metodą PCR materiału pobranego ze zmian skórnych. Dodatkowo wykonuje się testy serologiczne wykrywające przeciwciała klasy IgM i IgG, które pozwalają odróżnić świeże zakażenie od przebytego kontaktu z wirusem.

Leczenie i rokowanie

Specyficznej terapii przyczynowej nie opracowano – postępowanie opiera się na leczeniu objawowym i podtrzymującym. Pacjentom podaje się leki przeciwgorączkowe, przeciwbólowe oraz preparaty łagodzące świąd skóry. W przypadku bakteryjnego nadkażenia ran stosuje się antybiotyki, natomiast ciężkie postacie mogą wymagać hospitalizacji z dożylnym nawadnianiem.

U osób z prawidłową odpornością choroba ustępuje samoistnie w ciągu 2–4 tygodni. Śmiertelność w krajach rozwiniętych nie przekracza 1%, natomiast w regionach endemicznych Afryki sięga 3–6% ze względu na ograniczony dostęp do opieki medycznej i częste współwystępowanie niedożywienia. Szczególnie narażone na powikłania są osoby po pięćdziesiątce, kobiety w ciąży oraz dzieci poniżej ósmego roku życia.

Eksperymentalnie stosuje się lek tecovirimat, zatwierdzony pierwotnie do leczenia ospy prawdziwej. Badania kliniczne wskazują na jego skuteczność w skracaniu czasu trwania objawów i zmniejszaniu ryzyka transmisji wirusa na osoby z otoczenia chorego.

Ryzyko epidemii w Europie

Przypadki zachorowań odnotowane w Wielkiej Brytanii i innych krajach europejskich dotyczyły głównie podróżnych powracających z Nigerii lub Demokratycznej Republiki Konga. Jeden z pacjentów – nigeryjski urzędnik – zaraził się jeszcze na kontynencie afrykańskim i objawy ujawniły się dopiero po przylocie do Londynu. Służby sanitarne każdorazowo identyfikowały osoby z bliskiego kontaktu i wdrażały procedury kwarantanny.

Transmisja wtórna w warunkach europejskich jest ekstremalnie rzadka ze względu na:

• wysokie standardy higieny i izolacji pacjentów zakaźnych
• brak naturalnych rezerwuarów wirusa w lokalnej faunie
• ograniczone zwyczaje spożywania mięsa dzikich zwierząt
• szybką diagnostykę i wdrażanie środków epidemiologicznych

Od momentu pierwszego opisu choroby w 1958 roku do dziś liczba potwierdzonych zakażeń u ludzi poza Afryką nie przekracza kilkudziesięciu przypadków. Oznacza to, że ryzyko epidemii na skalę kontynentalną pozostaje znikome. Osoby planujące wyjazdy do regionów endemicznych powinny jednak unikać kontaktu z dzikimi zwierzętami, nie spożywać niedogotowanego mięsa oraz przestrzegać zasad higieny rąk.

Warto podkreślić, że szczepionka przeciwko ospie prawdziwej zapewnia około 85% ochrony przed małpią ospą. Osoby zaszczepione przed 1980 rokiem – gdy zaprzestano powszechnych szczepień – mogą posiadać częściową odporność. Obecnie szczepienia rekomenduje się jedynie pracownikom laboratoriów wirusologicznych oraz personelowi medycznemu mającemu bezpośredni kontakt z zarażonymi pacjentami.