Zapaść serca – przyczyny i objawy. Pierwsza pomoc przy zapaści krążeniowej

Zapaść serca jest jednym z najgroźniejszych objawów nieprawidłowej pracy układu krążenia, może stanowić zagrożenie życia. Jakie są przyczyny tego stanu i jak rozpoznać jego objawy?

• Czym jest zapaść serca?
• Jakie są przyczyny zapaści krążeniowej?
• Objawy zapaści serca
• Pierwsza pomoc przy zapaści krążeniowej

Czym jest zapaść serca?

Niewydolność krążeniowa może prowadzić do zapaści serca, która zazwyczaj spowodowana jest zmniejszeniem objętości wyrzutowej oraz minutowej serca lub spadkiem objętości krążącej krwi w stosunku do poszerzonych naczyń krwionośnych. Mechanizm ten polega na niezrównoważeniu pojemności łożyska naczyniowego względem ilości krwi dostępnej w organizmie.

Najczęściej taki stan trwa od kilku sekund do kilku minut. Nieprawidłowa praca układu krążenia może doprowadzić do trwałych uszkodzeń neurologicznych, a w skrajnych przypadkach nawet śmierci, ponieważ zmniejszony zostaje dopływ krwi do mózgu. Ograniczony transport krwi skutkuje niedokrwieniem tkanek i narządów, co prowadzi do zaburzeń metabolicznych na poziomie komórkowym. Kiedy zapaść dotyczy naczyń mięśnia sercowego, prawie zawsze dochodzi do zatrzymania akcji serca, co wymaga natychmiastowej resuscytacji krążeniowo-oddechowej. Niewydolność żył oraz tętnic może skutkować poważnymi zaburzeniami funkcjonowania narządów wewnętrznych, w tym nerek, wątroby i jelit, a w najcięższych przypadkach prowadzić do rozwoju martwicy tkanek.

Jakie są przyczyny zapaści krążeniowej?

Przyczyn zapaści krążeniowej upatruje się w wielu schorzeniach i stanach patologicznych. Do poszerzenia ścian naczyń krwionośnych może dojść wskutek przebiegu chorób serca, takich jak zawał mięśnia sercowego, arytmie czy zaburzenia przewodnictwa, a także chorób zakaźnych — zwłaszcza sepsy — lub zatruć o różnym podłożu, w tym pokarmowych i lekowych.

Zapaść serca może być następstwem obfitych biegunek i wymiotów, które prowadzą do znacznego odwodnienia organizmu oraz utraty elektrolitów, destabilizujących pracę rytmu serca. Do grupy ryzyka zaliczają się osoby chorujące na zakrzepicę, przede wszystkim po przebytych zabiegach i operacjach chirurgicznych, u których unieruchomienie sprzyja powstawaniu zakrzepów. Również przyjmowanie leków regulujących ciśnienie krwi, szczególnie w nadmiernych dawkach lub bez kontroli lekarskiej, zwiększa możliwość zapaści. Warto podkreślić, że zapaść krążeniowa może wystąpić jako powikłanie po ciężkim przebiegu grypy lub innych infekcji wirusowych osłabiających mięsień sercowy. Innym czynnikiem wyzwalającym może być nagła zmiana pozycji ciała z leżącej na stojącą u osób z zaburzeniami regulacji naczyniowej.

Objawy zapaści serca

Wśród najczęstszych objawów zapaści serca należy wymienić apatię, narastające zmęczenie i znaczne osłabienie, któremu towarzyszy bladość skóry, szczególnie widoczna na twarzy i wargach, oraz nadmierne pocenie się, zwłaszcza zimny pot na czole i dłoniach.

Mogą wystąpić dolegliwości bólowe w klatce piersiowej o charakterze uciskowym oraz duszności, które nasilają się w pozycji leżącej. Częstym objawem są nudności oraz wymioty, które dodatkowo pogarszają stan chorego poprzez dalsze odwodnienie. Często dochodzi do mrowienia w palcach rąk i stóp oraz odczucia zimna kończyn, co jest skutkiem zmniejszonego przepływu krwi do tkanek obwodowych i narządów.

Chory odczuwa zawroty głowy i wzmożone pragnienie, jego oddech staje się powierzchniowy i spłycony, a tętno jest słabo wyczuwalne lub nitkowate z powodu niskiego ciśnienia krwi. Skóra przyjmuje siniczawe zabarwienie, szczególnie wokół ust i paznokci. W kolejnym etapie występuje omdlenie lub całkowita utrata przytomności, co świadczy o poważnym niedokrwieniu ośrodkowego układu nerwowego i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.

Pierwsza pomoc przy zapaści krążeniowej

W sytuacji, gdy mamy do czynienia z osobą, która skarży się na powyższe dolegliwości lub obserwujemy wymienione objawy, bezzwłocznie należy wezwać zespół pogotowia ratunkowego, podając dyspozytorowi szczegółowe informacje o stanie chorego.

Chorego trzeba ułożyć w pozycji poziomej na twardym podłożu, nogi położyć nieco wyżej niż głowę — można podłożyć pod nie poduszkę lub zwinięty koc — aby zwiększyć dopływ krwi do mózgu i poprawić perfuzję narządów wewnętrznych. Dobrze pamiętać, że nie można wkładać niczego pod głowę, ponieważ zablokuje to drogi oddechowe i utrudni oddychanie. Jeżeli osobę męczą nudności lub wymiotuje, należy ułożyć ją w pozycji bocznej ustabilizowanej (bezpiecznej), aby zapobiec zachłyśnięciu się treścią pokarmową.

W oczekiwaniu na pomoc lekarską warto ogrzewać kończyny osoby w zapaści krążeniowej, przykrywając ją kocem lub okrywając kurtką, co zapobiega dalszej utracie ciepła i pogorszeniu krążenia obwodowego. Dobrze okładać czoło i kark chorego zimnymi kompresami lub zwilżoną chusteczką, aby pobudzić krążenie krwi w organizmie i wywołać odruch naczyniowy. Kiedy mamy do czynienia z osobą nieprzytomną, należy sprawdzić czy oddycha — jeżeli nie, od razu przystąpić do resuscytacji krążeniowo-oddechowej, wykonując uciskanie klatki piersiowej w rytmie 100–120 uciśnięć na minutę oraz oddech ratowniczy w stosunku 30:2, kontynuując czynności do przybycia pomocy medycznej lub powrotu spontanicznego oddechu.